11-гIа дакъа
Доггаха къахьегар
Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла:
«Тхан дуьхьа леташ берш (тхан дуьхьа шайн ницкъ мел бу къахьегнарш) - билггал, Тхайн нийсачу некъашка нисбийр бу Оха[1]. Боккъалаъ, АллахI – дика дечаьрца ву» («ал-Iанкабут», 69).
Сийлахь-Везачу АллахIа иштта аьлла:
«Хьайн Далла лолла де - хьайга шеко йоцург[2] яллалц» («ал-Хьижр», 99).
Сийлахь-Везачу АллахIа иштта аьлла:
«Хьайн Делан цIе хьехае (дагахь латтае). Хьо верриге Цунна хьажавай хила» («ал-Муззамил», 8).
Сийлахь-Везачу АллахIа иштта аьлла:
«Ша мискъалан зарратал дика диначунна а - гур ду иза» («аз-Залзалат», 7).
Сийлахь-Везачу АллахIа иштта аьлла:
«Муьлхха а аша шайна хьалххе[3] кечдина дика - АллахIна гергахь карор (долуш) ду шуна и (кхин) дикаха а, йолехьа доккха а» («ал-Муззаммил», 20).
Сийлахь-Везачу АллахIа иштта аьлла:
«Муьлхха а (шайн) диканех аша йиначу харжах дерг - боккъалаъ, АллахI и хууш ву» («ал-Бакъарат», 273).
Ткъа оцуьнан хьокъехь долу аяташ дуккха а, девзаш а ду.
95. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла: «Сайн гергарачуьнца (велийца) мостагIалла лелош волучунна - тIом дIакхайкхабо Аса! Сан лайно Суна герга хила гIерташ дечух Суна уггаре дукха дезаш дерг - Аса цунна парз дина тIедиллинарг ду. Сан лай хаддаза Суна герга хила гIертар ву, хьакъ долучул сов (навафилаш) а деш, - Суна ша везаваллалц. Суна иза везавелча - цуьнан хазар а хилла дIахIуттур ву Со, цуьнан гIоьнца цунна хезар долуш; цуьнан гар а хилла - цуьнца цунна гур долуш; цуьнан куьг а хилла - цо цуьнца (хIума) схьалоцуш долу; цуьнан ког а хилла - цуьнан гIоьнца иза лелан волу. Нагахь цо (муьлхха а хIума) Соьга дехахь – Аса, билггал, лур ду цунна (и). Цо Соьга ша ларвар дехахь – Аса, билггал, ларванза а вуьтур вац иза»» (Бухари: 6502).
96. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Шен доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу Делан къамел схьадуьйцуш, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Нагахь лай Суна цхьа ше гергавагIахь - Со цунна дол гергагIур ву. Нагахь иза Суна цхьа дол гергавагIахь - Со цунна сажен гергагIур ву. Нагахь иза гIаш Со волучухьа схьаволалахь - Со цунна чухьодур ву ведда!» (Бухари: 7536).
97. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дукхаха болу нах ши дика бахьаница декъаха баьхна бу: могушаллица а, мукъачу хенаца а» (Бухари: 6412).
98. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Гуттар а пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) буьйсанашкахь (гIоттий, сел деха) ламаз дора, цуьнан ши ког лелха а лелхаш. (Цкъа) аса хаьттира цуьнга: «И хIунда до ахьа, хIай АллахIан элча, хIунда аьлча АллахIа хIинцале а гечдина ма дуй хьуна хьан хьалхалерачу къиношна а, тIаьхьа тIехиндолучарна а?». (Суна жоп луш) цо элира: «Со вац, ткъа, со, баркалле лай хила лууш?» (Бухари: 1130, Муслим: 2819, 2820. Кхузахь далош дерг Бухарин ривайат ду. Ткъа цуьнах тера догIуш дерг а ду шина а «Сахьихь» жайнахь ал-МугIира бин ШуIбас дийцина).
99. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Рамадан) беттан (тIаьххьара) итт де тIекхаьчча[4] - АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ламазашкахь буьйсанаш денйора, шен доьзал сама а боккхура, къовллуш шен изар а къовлура»[5] (Бухари: 2024, Муслим: 1174).
100. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нуьцкъала муъма стаг[6] гIолехь а, АллахIана дукха везаш а ву гIийлачу муъма стагал а. Делахь а, цаьршиннах хIорангахь а ду цхьацца дика. Хьайна пайдехьа дера долучуьнгахь къар ца луш хила, АллахIера гIо а деха, хIуъа хилча а, осал а ма вала. Нагахь хьайна хIуъа цхьаъ хилахь[7] - ахьа ма ала: «Дависарг, аса иштта дина хиллехьара, изаъ, хIараъ хилла хир ма дара!». Цул а ахьа ала: «(ХIара) АллахIан къадар ю, ткъа Цо Шена луург дина». ХIунда аьлча, боккъалаъ, оцу «хиллехьара» бохучо шайтIанан хIуьмалгашна аьтто схьабоьллу» (Муслим: 2664).
101. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ЖоьжагIати (дегIан) лаамашна тIехьа хьулъелла ю, ткъа ялсамани – (дегIан) цадезадаларшна тIехьа хьулъелла ю» (Бухари: 6487, Муслим: 2822).
102. Абу IабдуллахI Хьузайф бин ал-Йамана (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Цкъа, цхьана буса, АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна ламаз деш вара со[8]. «Бакъарат» сурат деша волавелира иза[9]. Сайллахь элира аса: «БIе аят а дешна, рукуI дийриг хир ду цо». Амма цул тIаьхьа кхин дIа а дийшира цо. Сайллахь элира аса: «(ХIокху) ракаIатехь чекхдаллалц дерриге дIадоьшург хир ду цо и[10]». Цул тIаьхьа кхиндIа а дIадеша вуьйлира иза. ТIаккха элира аса сайллахь: «И чекх а даьккхина рукуI дийр ду цо[11]». Ва амма оцунна тIаьххье «Нисаъ» сурат деша долийра цо - иза а дийшира цо (дерриге). Ткъа цул тIаьхьа «Али Iимран» сурат деша волавелира иза - иза а дийшира цо (дерриге). (И сураташ доьшучу хенахь) хIора элп дика къаьсташ схьа а олуш (доьшура цо). Ша муьлхха а АллахI сийлахь варца омра дечу аятна тIекхаьчча - сийлахь вора цо И. АллахIе дехар (омра чулаьцначу аятна) тIекхаьчча - доьхура цо. АллахIе ларвар деха дезар дагадоуьйтуш долучу аятна тIекхаьчча - ткъа иза а дора цо. Цул тIаьхьа рукуIе охьа а вахана, циггахь (хIара дешнаш) элира цо: «Хастаме ву сан Сийлахь Дела!» («Субхьана роббийал Iазим!»). РукуI а дахделира цуьнан - лаьтташ яьккхиначу хеннал. Цул тIаьхьа элира цо: «АллахIна хезалда Шена хастам бинарг![12] Тхан Дела, хастам бу Хьуна!» («СамиIаллахIу лиман хьамидахI, роббана лакал хьамд!»). Цул тIаьхьа, хьала а нисвелла, вехха лаьттира иза - рукуIехь ма вахваллара. Цул тIаьхьа (хIара) дешнаш олуш сужда дира цо: «Сийлахь ву сан Лекха Дела!» («Субхьана рббийал аIла»). Сужда а дахделира цуьнан - цо лаьтташ яьккхиначу хене гергга» (Муслим:772).
103. (Мухха а цкъа) ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла дийцина: «(Цкъа) цхьана буса со пайхамарца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) буса ден ламаз деш а волуш, сел веха ирахь лаьттира иза - сан коьрте вониг а догIуш!». (Наха) хаьттира: «Билггал, хIун дара и - (хьан коьрте деанарг)?». Цо жоп делира: «Охьахаа лаам хиллера-кха сан - иза (лаьттачохь а) витина» (Бухари: 1135, Муслим: 772).
104. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхо хIума тIаьхьадоьду веллачунна: цуьнан цIийнан охIла а, цуьнан хьал-бахам а, цуьнан Iамалш а. (Ткъа царех) шиъ юхадоьрзур долуш ду, цхьаъ дуьссур ду. Цуьнан цIийнан охIла а, цуьнан хьал-бахам а юхадоьрзур ду, ткъа цуьнан Iамалш юьссур ю» (Бухари: 6514, Муслим: 2960).
105. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ялсамани шух хIоранна а уллохь ю - цуьнан гIулчашел а, оццул уллохь жоьжахати а ю» (Бухари: 6488).
106. АллахIан эланан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ялхочо Абу Фирас РабиIа бин КаIб ал-Асламис (АллахI реза хуьлда цунна), рагIуна кIел Iийначарех (ахIл ас-суффех)[13] хилла волучу, дийцина: «Гуттар а буьйсанаш пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цIийнан неIаршна уллохь йохура аса, цунна ламаз эца хи а дохьура аса, иштта кхиндолучу цуьнан гIуллакхе а хьожура со. (Цкъа) цо элира соьга: «Цхьаъ дехахь соьга»[14]. Аса элира: «Аса доьху хьоьга - ялсаманехь хьоьца цхьаьна хилар!». Цо хаьттира: «И доцург, кхин хIуммаъ дезий-те хьуна?». Аса жоп делира: «ХIан-хIа, и цхьаъ!». ТIаккха цо элира: «ХIета, и кхочушдан суна гIоде ахьа - хьайн синна (харц лехамашна) дуьхал (къийсам латторца) а, дуккха а сужданаш дарца а» (Муслим: 489).
107. АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) азатхочо Абу IабдуллахI (я Абу Iабд ар-Рохьман) Совбана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан эланано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна суна: «Дуккха а сужданаш дан деза ахьа, хIунда аьлча, боккъалаъ, ахьа АллахIан дуьхьа диначу хIора сужданна дуьхьал АллахIа (цхьа) дарж вазвийр (айвийр) ву хьо, и бахьанехь цхьа къа дIадоккхур ду хьуна тIера» (Муслим: 488).
108. Абу Сафван IабдуллахI бин Бусра ал-Асламийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нахах диканиг - еххачу оьмарехь ваха а ваьхна, шен Iамалш дика хилларг ву» (Тирмизи: 2330, цо аьлла хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).
109. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Бадрахь хиллачу тIамехь дакъалаьцна воцучу сан девашас Анас бин ан-Надра (АллахI реза хуьлда цунна) пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «ХIай, АллахIан элча! Ахьа мушрикашца дьуххьара биначу тIамехь дакъа лацанза висси-кха со. Ва амма, аса АллахIах дуй ма буу хьуна: (нагахь хIокхул тIаьхьа) мушрикашца тIамехь (дуьхь-дуьхьал нисвала аьтто балахь), боккъалаъ, АллахIна гур ма ду хьуна аса ден дерг!». Ухьудахь тIом болучу дийнахь бусалба наха (шайн тIеман меттигаш) дIахийцира. (Эццахь) мохь туьйхира цо: «Я, АллахI! Цара диначунна[15] бехказа витар доьху аса Хьоьга» (цо хьехош берш шен накъостий бу). «ДIачара (диначунна) со гуьнахь цахилар (тоьшалла дар а доьху) аса Хьоьга![16]». (Иза а аьлла,) хьалхатаьIIина воьду иза (ведда вогIучу) СаIд бин МуIазан дуьхьал Iоттавелла. (Цо) аьлла (цуьнга): «ХIай, СаIд бин МуIаз! (Со-м) ялсамане (кхача гIерташ ма ву), КаIбин Делора! Боккъалаъ, суна-м цуьнан хаза хьожа а ма ю Ухьудан агIонгара хаалуш!». (Цул тIаьхьа)[17] СаIда аьлла: «Ницкъ-м ца кхечира сан, хIай АллахIан элча, цо диннарг дан!». Ткъа (тIом чекхабаьллачул тIаьхьа) мушрикаша эрчаваьккхина вийна карийра тхуна иза. (Цуьнан дегIана) тIехь тарраша а, гоьмукъаша а, пхерчаша а йина езткъа чов а йолуш, (сел чIогIа эрчаваьккхинера цара иза), цхьанне вовза а ца вевзаш, цуьнан йиша йоцучунна, цуьнан куьйган пIелг бахьанехь. Тхуна хеташ дара (я: тхан ойланехь дара): хIара аяташ, билггал, цуьна хьокхехь а, цуьнах терачеран хьокъехь а доьссина ду-кха аьлла: «Муъма нахана юккъехь стегарий бу - шаьш АллахIна ваIда йина долучунна тешаме хилла…»[18] (Бухари: 2805, Муслим: 1903).
110. Абу МасIуд Iукъба бин Iамр ал-Ансари ал-Бадрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «СагIин хьокъехь аят доьссиначу хенахь[19] тхайн баккъашна тIехь маххьаш кхехьа дуьйлира тхо. Цхьана стага, ван а веана, дукха доккха хIума сагIина делира[20]. Ткъа (мунепикъаша) элира: «МоттаргIанна (луш ду цо и)!». (Цул тIаьхьа) кхин цхьа стаг а веара, сагIина цхьа сахь (хурманаш) а йохьуш. ТIаккха а баха хIиттира (мунепикъаш): «Боккъалаъ, АллахI хьашт долуш ма вац цо деллачу оцу саьхье!». Оцул тIаьхьа доссийна ду аят, шен чулацам (иштта) болуш долу: «Шайн лаамехь сагIа луш болу муъманаш а[21], (иштта) халла къахьегний бен сагIина дала хIума цакарош берш а[22] аьшнаш бо цара. Царех кхаьрда уьш. АллахI кхаьрдар ву царех[23]. Балане Iазап ду царна кечдина»[24] (Бухари: 1415, Муслим: 108).
111. Абу Зарр ал-ГIаффарийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцира, доллучунна ницкъ кхочучу, Сийлахь-Воккхачу шен Дала элира аьлла: «ХIай, Сан лайш! Аса Сайна а дихкина зулам, шуна юккъехь а дихкина, хьарам дина Аса и. Цундела вовшашна зуламаш ма дойла аша! ХIай, сан лайш! Шу дерриге а тилла (дара), Аса нийса некъ гайтина боцурш. Цундела дехийша Соьга шаьш нийсачу новкъа нисдар - Аса нисдийр ду шу! ХIай, Сан лайш! Дерриге а меца дуьсур ду шу, Аса бузош боцурш. Цундела дехийша Соьга шаьш дузадар - Аса дузор ду шу! ХIай, сан лайш! Дерриге а дерзина дуьсур ду шу, Аса тIедухун боцурш. Цундела дехийша Соьга шайна тIедохар - Аса тIедухур ду шуна! ХIай, сан лайш! Боккъалаъ, къинош хьерчош ду шу буса а, дийнахь а, ткъа Со гечдеш ву дерриге къиношна. Цундела дехийша Соьга гечдар - Аса гечдийр ду шуна! ХIай, Сан лайш! Боккъалаъ, цкъа а Суна я зен а далур дац, я пайда а балур бац шуьга![25] ХIай, Сан лайш! Шух хьалхарниш а, тIаьхьарниш а, адамаш а, жинаш а догцIена хилча, шух уггаре догцIеначу стеган дагах терра[26], - цо хIумма а сов доккхур ма дацара Сан долуш долучул! ХIай, сан лайш! Шух хьалхарниш а, тIаьхьарниш а, адамаш а, жинаш а догвон хилча, шух уггаре догвон волучу стеган дагах терра[27], - цо хIумма а эшор ма дацара Сан долуш долучух! ХIай, сан лайш! Шух хьалхарниш а, тIаьхьарниш а, адамаш а, жинаш а цхьана метте дIа а хIиттина, цара Соьга (муьлхха а хIума) дехча, Аса хIоранна а цо дехнарг дала а делча, - цо Сан долучух эшор ма дацара хIордана чу Iоьттиначу мехо (оцу хIордан хин дукхаллех) эшшочул бен![28] ХIай, Сан лайш! Боккъалаъ, уьш - шун Iамалш ю, Аса шун дуьхьа хьесап деш йолу. Цул тIаьхьа царна тIера хьакъ дерг дуьззина шуна дIалур ду Аса. ТIаккха диканиг карийначо[29] - АллахIна хастам бойла, цхьа кхин хIума карийначо - ша воцучунна цхьанна а бехк ма буьллийла» (Муслим: 2577. СаIийда аьлла: «Аса хIара хьадис дуьйцучу хенахь Абу Идрис горахIоттара». Оха хIара хьадис дийцина Ахьмад бин Хьанбалера (АллахIа къинхетам бойла цуьнах), ша аьлла волучу: «Шемарчу бахархошна хIара санна лараме хьадис дац»).
[1] Вуьшта аьлча: «Тхайга догIуш долучу некъашка нисбийр бу Оха».
[2] Кхузахь юьйцург - Iожалла ю.
[3] Кхузахь дуьйцуш дерш - дика гIуллакхаш дар а, дика Iамалш яр а ю ду, ницкъ ма-кхоччу сиха ян езаш йолу, Iожаллин сахьт тIехIотталц тIаьхьа а ца тоьттуш, шега Iожалла цIеххьашха кхочург хилар диц а ца деш.
[4] Рамадан беттан тIаьххьара итт де ду цигахь дуьйцуш дерг.
[5] И бохург - оцу хенахь пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен зударех дIацахьакхалора, я ша-тайпа чIогIа Iамал-Iибадатна тIеволара иза.
[6] Цхьадолучу тидаршка хьаьжжина аьлча, оцу «нуьцкъала муъма стаг» бохучу дешнашкахь вуьйцург - нахаца юкъаметтигаш ларъян а, цаьргара хуьлу халахетарш лан а собар дерг ву.
[7] Кхузахь дуьйцурш - тайп-тайпанара бохамаш а, баланаш а бу.
[8] Кхузахь дуьйцург - шен лаамехь буса деш долу (тахIажжуд) ламаз ду.
[9] Пайхамара (АллахIера къинетам а, маршо а хуьлда цунна), «Фатихьа» сурат дешна ваьллачул тIаьхьа, «Бакъарат» сурат деша долийра боху чулацам бу цуьнан.
[10] Вуьшта аьлча: «Хьалхарачу ракаIатехь дерриге «Бакъарат» сурат дIадоьшург хир ду цо».
[11] Пайхамар (АллахIера къинетам а, маршо а хуьлда цунна) «Бакъарат» сурат дешна ваьллачул тIаьхьа аьлла ду цо и дешнаш.
[12] И дешнаш кхечу кепара гочдан йиш йолуш а ду, масала, иштта: «АллахIна хезна Шена хастам бинарг!». АллахIан тIеххазачу цIерех цхьаъ - СамиI (Хезаш верг) - даима а, массо а хIума хезаш верг бохург ю. Цундела оцу дешнех, хIора ракаIат мосазза ди юх-юха а олуш долу, АллахIе Шена хастам бечунна ял ялар дехар чулацам болуш ду аьлла, кхетон дезаш ду.
[13] «АхIл ас-суффа» - пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) таро йоцуш хилла болу асхьабаш бу уьш. Церан Меднахь я тIетовжийла а, я бевзаш берш а, я гергара нах а ца хилла. Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) маьждигна уллохь йолучу лабанна кIел Iаш хилла уьш. Цхьана хеннахь цигахь Iаш-вехаш ткъе итт стаг волуш нислуш а хилла. Оцу лабанна кIел Iийна аьлла гIарабевллачеран цIерийн терахь везткъе итт стагал сов долуш а ду.
[14] Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Абу Фирасана мухха а цхьа совгIат дан лууш хила - цо дечу гIуллакхашна.
[15] Цо дуьйцург - шовзткъе итт Iад-пхерчий кхуьссучара динарг ду, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) маккахойн дошлойх ларбала Iуйайн лома тIе дIахIиттийна хилла болучу. ДIахIитточу хенахь цо омра дина цаьрга: хIуъа хилахь а, шайн тIеман меттигаш дIамахеца аьлла. Амма царех дукхаха болучара шайга дина хилла омра кхочуш ца дина.
[16] Цо буьйцуш берш - пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дуьхьал тIом бан хIиттина болу мушрикаш бу.
[17] Вуьшта аьлча: тIом чеккхбаьллачул тIаьхьа.
[18] «ал-Ахьзаб» сурат, 23-гIа аят.
[19] Цигахь дуьйцург - «Товба» суратера I03-гIа аят хила тарлуш ду.
[20] Кхузахь хьехош верг - Iабд ар-Рахьман ибн Iавф (АллахI реза хуьлда цунна) ву, сагIина дезткъа эзар динар делла волу.
[21] Кхузахь буьйцуш берш - хьоладай бу, цара къечарна деш долу гIо кхинболучу нахана гайта хазманна а бен ма дац аьлла, мунепикъаша емал бина хилла болу.
[22] Кхузахь буьйцуш берш - къехой бу, таро йоцучарна шайна каро аьтто а, таро а нисьелларг сагIина елла хилла болу.
[23] Вуьшта аьлча: «АллахIа сийсазабийр бу уьш».
[24] «ат-Товба» сурат, 79-гIа аят.
[25] Кхечу дешнашца аьлча: «Наха мел деш долу гIуллакхаш шайна деш ду - пайденна дерш делахь а, зенехь дерш делахь а».
[26] Кхузахь вуьйцуш верг - пайхамар ву (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).
[27] Кхузахь дуьйцург - Иблис ду.
[28] Кхузахь дуьйцург - хIорданна чу а Iоьттина, юха хьалабаьккхича, оцу мехо шен буьххьехь схьаоьцу долу хи ду.
[29] Кхечу дешнашца аьлча: «АллахIера шена ял а хилла, ша ялсамане кхаьчнарг ву».
