267-гIа дакъа

Бакъо а йоцуш, ШарIо магочу маслаIатана а доц уш, беллачарна лер хьарам хилар

Оцу (веллачо) бидаIатехь а, цуьнан Iесаллехь а, иштта дIа кхиндолучуьнгахь а лелийна хилла долучунна тIаьхьабазарах (нах) ларбар ду и. Кхул а хьалхарачу декъехь долу аяташ а, хьадисаш а ду оцу хьокъехь дуьйцуш.

1564. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Беллачарна ма лоьйла шу, хIунда аьлча шаьш хьалха (дуьненахь болуш мел) диначунна тIебаьхкина уьш» (Бухари: I393).

270-гIа дакъа

ХьагI лацар хьарам хиларан хьокъехь

ХьагI лацар – диканехь волучу стагера и дика дIадала лаар ду. Динан дика хилча а, дуьненан дика хилча а бен а дац и.

Сийлахь-Везачу АлахIа аьлла:

«АллахIа Шен къинхетамах дина дика бахьанехь нахаца хьагI лаьцна цара?» («ан-Нисаъ», 54).

Оцу хьокъехь дуьйцуш Анасан хьадис а ду, кхул хьалхарачу декъехь далийна долу.

1569. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХьогIах ларлойла шу, хIунда аьлча, боккъалаъ, хьогIо диканаш хIаллакдо (дуу), цIаро дечиг (я буц) хIаллакдаре терра» (Абу Дауд: 4903).

284-гIа дакъа

хьал долучу стага догIуш волчу дас дIадоьхуш долу декхар дIацалуш хьедар хьарам дина хилар

Сийлахь-везачу АллахIа аьлла:

(Боккъала а, АллахIа омра до шуьга, (шайх) тешна дитинарг долчу дайшка юхадерзаде (аьлла)) (ан-Нисаъ: 58).

Сийлахь-везачу АллахIа аьлла:

(Нагахь шух цхьамма, цхьа хIума, кхечух тешийнехь, ткъа и шех тешийначо юхадерзадойла шех тешийнарг…) (ал-Бакъара: 283).

1611. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хьал долучу стага декхар дIацалуш хьедар харцо ю, нагахь муьлхха а шух цхьаьнга шайн декхар хьал долучу стагера схьаэца аьлла некъ кховдабахь, резахилалаш». (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 2287, Муслим: 1564, Ахьмад: 2/463).

287-гIа дакъа

Риба чIогIа хьарам хиларан хьокъехь

Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла:

«Риба юуш берш (кешнаш чуьра) гIовттур бу - шайтIа хьакхаделла (я шайтIано хьу тоьхна) вожийнарг санна. Иза - цара алар бахьанехь ду: «Риба лелор - йохка-эцаре терра ма ду». АллахIа хьанал дина йохка-эцар‚ ткъа риба - хьарам йина. Шен Делера хьехам кхаьчначул тIаьхьа сецначу муьлххачунна а - гечдийр ду цо хьалха лелийнарг[1], цуьнан гIуллакх - АллахIехь хир ду. Юха а и леловоьлларг - иза жоьжагIатехь хир ву‚ абаделлац хир ву иза оцу чохь.

АллахIа  хIаллакйо (беркат доцуш йо) риба‚ ткъа сагIанаш дебадо[2]. АллахI безаш вац хIора баркалла доцу (я Делах ца теша) къинош дерш.

Боккъалаъ, Делах а тешна‚ дика гIуллакхаш диначарна‚ ламаз диначарна‚ закат деллачарна кечдина совгIат ду церан Далла гергахь. Царна кхерам хаалур бац я гIайгIане а хир бац уьш.

ХIай, Делах тешнарш! АллахIах кхера, совдаьлла дакъа (я риба) схьа а ма эца, нагахь шаьш Делах тешаш делахь» («ал-Бакъара», 275-278).

ХIокху декъах лаьцна долучу бакъ хьадисех дерг аьлча, уьш дукхе-дукха а ду, девзаш а ду. Царех цхьаъ Абу ХIурайрин хьадис ду, хIокхул а хьалхарачу декъехь далийна долу. 

1615. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт аьлла йолахочуьнгара (риба лелочуьнгара) декхар схьаоьцучунна а, йолахалла (риба) лелочунна а» (Муслим: 1597).

Оццу хьадисан Тирмизис а, кхинболучу мухьаддисаша а далийначу кхечу ривайатехь аьлла:

«Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «…иштта оцу тIехь хIоьттиначу шина тешана а[3], и дIадаздечунна а».

289-гIа дакъа

МоттаргIанна ду а мотталуш, ва амма моттаргIанах доцучуьнан хьокъехь

1621. Абу Заррас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа цхьамма) АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира: «Дика Iамал йича, и бахьанехь наха хастош волучу стеган хьокъехь хIун эра дара ахьа, дийцахьа?». Цо жоп делира: «Иза хIокху дуьненахь цунна (хуьлуш) дика кхаъ бу»» (Муслим: 2642).

292-гIа дакъа

Стегаршна а, зударшна а духарехь а, меттахахьерашкахь а, кхиндолучу гIуллакхашкахь а вовшех тарбала (гIертар) хьарам дина хилар

1631. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт элира: зуда тайпана стегаршна а, стаг тайпана зударшна а».

Оццу (хьадисан кхечу) ривайатехь (ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна)) аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт элира: зударех дIатарлуш болучу стегаршна а, стегарех дIатарлуш болучу зударшна а» (Бухари: 5886).

1632. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) стегаршна неIалт аьлла - зударийн бедарш тIеюхуш болучу, зударшна а - божарийн бедарш тIеюхуш болучу» (Абу Дауд: 4098).

1633. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(Сайн умматера) жоьжагIатахь хин болу шина тайпана (нах) гур болуш бац суна: шайгахь нахана етташ хьелийн цIоганех тера шодмаш йолу стегарий а; (цхьана хеннахь) тIе хIума юьйхина а (касийат), берзина бевлла а (Iарийат), (стегарий шайга) тийжош а (мумийлат),  (шаьш стегаршка) тийжаш а (маилат) болу зударий а. Церан кортош эмкалан (букъа тIерачу) охьаоллабеллачу дуьмех тера хир бу. (Иштта болу зударий) ялсамане гIур бац, я цуьнан хаза хьожа а кхетар яц царна, цуьнан хаза хьожа оц-оццул генара хаалуш йоллушехьа а»[1] (Муслим: 2128).  

«Касийат» бохучуьнан чулацам - АллахIан къинхетамаца «тIе хIума юьйхина хир бу» бохург ду, ткъа «Iарийат» - баркалла доцуш хир бу[2]. Кхечара цуьнан маьIна иштта дина: «дегIан цхьайолу меженаш хьулъеш, важаерш ерзина йохуш берш» бу уьш, шайн хазаллаш а, кхинъерш а гойтуш. Цуьнан чулацам иштта бу аьлла а дийцина: «сел дуткъачу кIадех тегна духар тIедухуш йолу (зуда ю иза), оцунна чекх цуьнан дегIан бос а гуш».

«Тийжош» («мумийлат») бохучу дешан чулацамах дерг аьлча, оцу хьокъехь дийцина: «Сийлахь-Везачу АллахIана муьтIахь хиларах а, шаьш лардан дезачух а дIахьийзаш (болу зударий)» бу уьш.

«Тийжаш» («маилат») бохург - вуьшта аьлча: «шегарачу бехк баккха хьакъ долучу (сийсазчу) гIуллакхашна кхинберш Iамош берш» бохург ду. Иштта а дуьйцу: «тийжаш берш» бохург - «курачу боларехь лелаш берш бу, шайн белшаш а сеттош». Иштта «тийжаш берш» бохучу хьокъехь дуьйцу: «месаш агIор а хьоькхуш, шаръеш берш бу уьш». Ткъа оцу кепара месаш шаръяр - кхерстачу зударийн амалех ду. «Тийжош берш» бохург - «кхечарна а изза месаш тоеш берш» бу. 

«Церан кортош эмкалан (букъа тIерачу) охьаоллабеллачу дуьмех тера хир бу» - и бохург: цара уьш (месаш) гул а йой, я чалба, я йоьхкург санна йолучу хIуманан хьесапехь (коьртан буьххье) хьерчайо[3].

293-гIа дакъа

ШайтIанех а, керстанех а тарвалар дихкина хилар

1634. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Аьрру куьйга (хIума) ма йоийла аша, хIуьнда аьлча, боккъалаъ, шайтIано леладо шен аьрру куьг юучу а, молучу а хенахь» (Муслим: 2019).

1635. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух цхьаммо а хIуъа хилча а шен аьрру куьйга (хIума) ма йоийла, я цуьнца мала а ма молийла, хIунда аьлча, бакъдолуш, шайтIано леладо шен аьрру куьг юучу а, молучу а хенахь» (Муслим: 2020).

1636. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, жуьгташа а, керстанаша а (месашна) басар ца до, ткъа аша де (цара цадечунна) бIостанехьа дерг!» (Бухари: 5899, Муслим: 2103).

Кхузахь дуьйцург - можана я коьртарачу къоьжачу месашна можа я цIен басе басар дар ду. Iаьржачу басахь басар дарах дерг аьлча - иза дихкина ду. Цуьнах лаьцнарг, нагахь АллахIана лаахь, тIаьхьадогIучу декъехь хьахор ду вай.

295-гIа дакъа

Коьртах цхьаберг дIа а баьшна, важаберг башанза битар ца магош хиларан а, зударшна корта баша мегаш ца хиларан а, стегаршна берриге корта баша мегаш хиларан а хьокъехь

1638. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) коьртан цхьа агIо дIа а яьшна, (бисинарг битар) дихкина» (Бухари: 5920, Муслим: 2120).

1639. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) аьлла: «(Цкъа) АллахIан элчанна цхьа кIант гина - коьртан цхьана агIонгара месаш дIа а яьшна, важа агIо яшанза йитина. «Я берриге дIабаша иза, я банне а хье ма бе иза» аьлла, дихкира цо и царна[1]» (хIара хьадис Бухарин а, Муслиман а бехкамашца цхьаьна а йогIуш, «сахьихь» йолучу иснадаца Абу Дауда (4195) далийна).

1640. IабдуллахI бин ЖаIпара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «(Шен хенахь) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ЖаIпаран (АллахI реза хуьлда цунна) доьзална кхо де хан елира. Цул тIаьхьа уьш болучу а веана, элира цо: «Таханачул тIаьхьа сан вешина тIаьхьа ма делха». Цул тIаьхьа элира (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)): «Схьакхайкхал суна тIе сан вешин кIентий». Тхо схьадалийра, кIорнеш санна, ткъа цо омра дира: «Ларгант схьакхайкхал суна тIе» аьлла. Цуьнан омрица (оцу ларганта) тхан кортош дешира[2] (хIара хьадис Бухарин а, Муслиман а бехкамашца цхьаьна а йогIуш, «сахьихь» йолучу иснадаца Абу Дауда (4192) далийна).  

1641. Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) зударашна корта башар дихкина» (ан-Насаий: 2-130).

297-гIа дакъа

Можана тIера а, коьртара а, кхечухьара а къоьжа чоьш  схьадахар дихкина хиларан а, иштта уьш тIедовла дуьйладеллачу хенахь жимачу стагана шен можана тIера чоьш схьадахар дихкина хиларан а хьокъехь

1646. Iамр бин ШуIайба дийцина, шен дас дийцира шен дендегара[1] (АллахI реза хуьлда цунна), пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Къоьжа чоьш схьа ма даха, хIунда аьлча къематдийнахь бусалбанна нур хилла (дIахIуьттур) долуш ду уьш» (хIара хьадис «хьасан» даржехь йолучу иснадаца дийцина Абу Дауда а: 4202, Тирмизис а: 2822, Насаис а: 8/136. Тирмизис аьлла: хIара «хьасан» дарж долуш хьадис ду).

169. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «ХIокху тхан гIуллакхехь (бусалба динехь) цуьнах доцург юкъадаьккхиначуьнгара - иза (юкъадаьккхинарг) тIеоьцур долуш дац (къобалдийр дац)» (Бухари: 697, Муслим: 1718).

298-гIа дакъа

Бехказа бахьана а доцуш, аьтту куьйга цIано ян цамагар а, цIано ечу хенахь стен-боьршаллин бехкечу меттигех аьтту куьг хьакхадалийта цамагар а

1648. Абу Къатадата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух муьлхха а цхьамма хьаткъа тоьлучу хенахь - хIуъа хилча а шен аьтту куьйг Iовратах а ма хьакхадолуьйтийла, аьтту куьйга цIано а ма йойла, (хи молучу хенахь) пхьегIина чу са а ма доьIийла» (Бухари: 154, Муслим:267).

ХIокху декъана догIуш кхин а дуккха а бакъ хьадисаш ду.